WZGÓRZE ŚW. JUSTA

W paśmie wzgórz, na wysokości 457 m n.p.m. u północnych granic parafii Tęgoborze stoi starodawny, drewniany kościółek pod; wezwaniem Św. Justa. Wtulony między otaczające go lipy, wygląda jakby czas się na nim zatrzymał.

Na wzgórzu tym na przełomie X i Xl wieku mieszkał w pustelni zakonnik - Just. Od jego imienia wzięło nazwę to wzgórze.

Według starych podań pustelnik opiekował się ludźmi i pomagał im w trudnych sytuacjach, a także wyjaśniał i przybliżał naukę Chrystusa.

Zmarł prawdopodobnie w lipcu 1007 roku.

Po śmierci Justa w miejscu pustelni wybudowano pierwszy kościół, który stał się kościołem macierzystym powstałej przed XIII w parafii w Tęgoborzy.

W 1259 r. w czasie najazdu Tatarów kościółek juścieński został zniszczony.

Sprawą, która od kilkuset lat nie podlega wątpliwości, jest kult obrazu Matki Bożej Juścieńskiej - znajdującego się w głównym ołtarzu, w kościółku na Juście.

Trudno dziś dociec przez kogo i kiedy został umieszczony ten obraz w kościele.

W dokumencie z 1400 r. szlachcic Cłiebda z żoną Czochną z Rożnowa zezwoli wybudować klasztor na górze zwanej Just.

Zakonnicy reguły Sw. Augustyna otrzymali grunt obok klasztoru w kierunku Świdnika i Roćmirowej. Sprawowali też duszpasterstwo przy kościele parafialnym w Tęgoborzy.

Wtedy też wybudowano kościółek pod wezwaniem Św. Justa, który zakonnicy użytkowali do czasu spustoszenia klasztoru i gospodarstwa przez arian w 1611 roku. Po wypędzeniu arian (w 1658 r.) kościółkiem zaopiekował się proboszcz Tęgoborzy.

W 1753 r. został wybudowany kościół parafialny w Tęgoborzy na miejscu starego kościoła. Jest to drewniana budowla konstrukcji dębowej z jedną nazwą.

Wewnątrz znajduje się ołtarz główny i dwa boczne ołtarze rokokowe i ambona z ornamentem barokowym.

W latach 8o-tych XX w. Zabytkowy kościół został przeniesiony i zrekonstruowany w pobliskiej wsi Tabaszowa.

PAŁAC TĘGOBORSKI

Obiektem zabytkowym Tęgoborzy jest murowany, klasycystyczny, parterowy dwór z przełomu XVII i XIX w. z czterospadowym dachem. Dwór od strony podjazdu ozdabia czterokolumnowy portal z trójkątnym frontonem złączonym z facjatą.

Obok znajduje się parterowa oficyna. Właścicielami dworku i majątku byli Tęgoborscy, Stadniccy, Wysoccy i Wielogłowscy.

W czasie powstania Jakuba Szelegi w 1846 r. pałac został zniszczony.

Wokół dworu rozciąga się park liczący ok. 3 hektarów. W nim znajdował się staw rybny wyłożony cegłą i otoczony kwiatami.

W 1920 r. pałac został częściowo odnowiony, a 12 lat później sprzedany.

Podczas okupacji w pałacu mieściły się biura niemieckiej organizacji TOT.

Po wojnie pałac został odremontowany i wykorzystany jako ośrodek wczasowy.

Jest wpisany w rejestr zabytków województwa nowosądeckiego.

ZAMCZYSKO

Zamczysko jest to piękne miejsce na końcu grzbietu Góry Białowodzkiej. jedyne dogodne dojście prowadzi tam od strony północno -zachodniej, pozostałe miejsca są strome, a nawet urwiste.

Nazwa "Zamczysko" zaciekawiła uczonych i archeologów, dlatego kilkakrotnie prowadzili tam wykopaliska. Odkryli pozostałości dwóch kamiennych wałów, oddzielonych fosą. Musiało tam kiedyś istnieć grodzisko w kształcie owalu o wymiarach 60 / 25 m.

Większość uczonych uważa, że grodzisko to pochodzi z okresu panowania kultury łużyckiej - tej samej, do której należała osada w Biskupinie. Niektórzy jednak twierdzą, że " Zamczysko " pochodzi z późniejszych czasów -ze średniowiecza. Mogą to być ślady po zamku 11 Lemiesz ", o którym wspominają źródła pisane.

Dziś teren " Zamczyska " jest zniszczony, porośnięty lasem, ale miejsce to jest niezwykłe.

( Podobno kiedyś w murach zamku straszy) diabeł Teraz nie ma najnowszych wiadomości o strachach, ale zawsze można to sprawdzić osobiście)

B1ALOWODZKI REZERWAT PRZYRODY

Obecnie okolice " Zamczyska " to rezerwat przyrody, o powierzchni 67,69 ha. W jego granicach znalazły się zbiorowiska leśne i skalne z rzadkimi elementami folklorystycznymi.

Na stoku o ekspozycji północnej występuje piękny fragment buczyny karpackiej z żywo - kostem sercowym i wilczomleczem migdało -listnym.

W lesie dębowo - grabowym można spotkać skupienie perłówki jednokwiatowej lub turzycy orzęsionej.

Na grzbiecie Bialowodzkiej Góry i jej południowych stokach znajduje się kilka grzęd skalnych bogatych w węglan wapnia.

Najwyższe zgrupowanie skal ( 550 m n.p.m.) porosłe sosną zwyczajną nosi nazwę " Zamczysko".

Na skałkach tych rośnie 6 gatunków skalnych, tj. czosnek skalny, olszyn szerokolistny,

kokoryczka wonna, igra czarna i zwyczajna oraz przewiercie sierpowy.

Na skalnych murach i w ciepłych zaroślach otaczających skałki rośnie szereg roślin ciepłolubnych, takich jak: dąbrówka kosmata, rumian żółty, kłosownica pierzasta, oman szlachtawa, groszek czerniejący, nawrót lekarski, miodownik melisowaty, kocimiętka naga, ośmial mniejszy.

Na południowych stokach góry, a na zachód od " Zamczyska " znajduje się drzewo -stan dębowo - bukowy z dużym udziałem brekini. W runie leśnym można spotkać turzycę orzęsioną, kosmatkę gajową, miodunkę ćmę, bluszcz pospolity, rzadki storczyki oraz podklon zielonkawy, kruszczyk szerokolistny i buławik wielkokwiatowy.

W południowej części rezerwatu pojawia się buczyna karpacka z dużym udziale jodły, w runie dominuje żywokost sercowy.

Na wschodnich stokach " Zamczyska " rozwija się żyzny grąd przechodzący stopniowo w buczynę karpacką.

Przedstawicielami fauny są: dzik, sarna, lis, kuna. Rezerwat jest niezwykle atrakcyjnym miejscem pod względem krajobrazowym.

O ujarzmieniu kapryśnego, powodującego groźne powodzie Dunajca zaczęto myśleć już pod koniec l wojny światowej.

Inicjatorem budowy zapory, autorem pierwszego projektu oraz stałym konsultantem w czasie studiów projektowych i budowy zapory był prof. Karol Pomianowski.

Realizacja jego projektu, opracowanego w latach 1920 -1930, była ze względu na panujący wtedy kryzys gospodarczy odkładana aż do lipca 1934 r.

Wielka i tragiczna w skutkach powódź, jaka miała wtedy miejsce na Dunajcu, przyspieszyła podjęcie decyzji o rozpoczęciu budowy zbiornika retencyjnego.

JEZIORO

Po ogromnej powodzi w 1934 r. Rząd Polski podjął decyzję o budowie zapory na Dunajcu, aby uratować ludność mieszkającą wzdłuż koryta rzeki przed kolejnymi nieszczęściami.

W roku 1935 firma prywatna FRANKOPOL, przy udziale akcji rządowych rozpoczęto budowę wielkiej zapory wodnej w Rożnowie.

Powierzchnia zalewu wynosi 1600 długość zbiornika 22 km, a długość zbiornikowej linii brzegowej 56 km Maksymalna głębokość przy zaporze wynosi
35 m.

Po 50 latach eksploatacji, na wskutek procesów zamulania zbiornik zmniejszył swą objętość o około 60 min m 3

Niekorzystnym zjawiskiem dla wód zbiornika jest dopływ zanieczyszczeń odprowadzanych ścieków nie tylko przez wody Dunajca, ale i z ośrodków wypoczynkowych (a jest ich kilkanaście) położonych nad brzegami jeziora.

Jezioro pomimo swych niekorzystnych przeobrażeń nadal jest atrakcyjnym miejscem wypoczynkowym.

Wody jego zaliczane są do 1 klasy czystości.

Wybudowane oczyszczalnie ścieków w Nowym Sączu i Tęgoborzy korzystnie wpływają na poprawę jakości wody.

Obszar Beskidu Wyspowego na naszym terenie charakteryzuje się występowaniem gór niskich, o łagodnych, zaokrąglonych grzbietach i krawędziowych stokach. Kompleksy piaskowców podścielone są łupkami, zazębiającymi się ze żwirami teras rzecznych. Ta specyfika terenu powoduje, że w okresie wzmożonych opadów tworzą się osuwiska.

Wg podziału fizyczno-geograficznego Tęgoborze należy do Pogórza Rożnowskiego, gdzie przy większych nachyleniach stoków dużą rolę odgrywają ruchy masowe uwarunkowane głównie litologią oraz tektoniką.

Dolina Dunajca i doliny jego dopływów na obszarze Pogórza Rożnowskiego znajdują się w różnych stadiach rozwojowych. Doliny te odgrywają ważną rolę w powstawaniu procesów osuwiskowych, doprowadzają do zachwiania równowagi na zboczu.

Osuwiska na zboczach doliny Białowodzkiego Potoku.

Dolina Białowodzkiego Potoku ma charakter wciosu. W górnej części doliny znajdują się potężne osuwiska zbieżne. Dolina ta rozcina piaskowce mazurskie, a dno w dolnej części jest wycięte w warstwach ropianickich, które składają się z cienko ławicowych piaskowców, przekładanych szarymi i ciemnymi łupkami. Nisze osuwisk tworzą wyraźne ściany skalne, wtórnie modelowane przez obrywy i osuwiska pakietowe.

W okolicach nisz osuwiskowych znajdują się liczne, głębokie rozpadliny.

W obrębie powierzchni osuwiskowej występują liczne źródła, które giną w szczelinach, a w dolnej części wypływają z rumoszu skalnego w postaci obfitych źródeł.

U wylotu doliny po północnej stronie, zbocza opadające do Jeziora Rożnowskiego są modelowane przez duże, głębokie osuwisko skalno - pakietowe, które powstało w wyniku podcinania zbocza przez wysokie wody Dunajca.

Osuwiska na stokach Justu.

Południowe i południowo-wschodnie stoki Justu, to obszary osuwiskowe, które znajdują się w czołowej strefie nasunięcia mazurskiego oraz na kontakcie serii magurskiej z krośnieńską. W leju źródłowym doliny rozcinające północne stoki Justu znajduje się osuwisko powstałe w pokrywie zwietrzelinowej.

Na południowym stoku Justu znajduje się stare osuwisko, kilkakrotnie odmłodzone. Występuje ono w obrębie piaskowców glaukonitowych serii magurskiej. W górnej części zbocza znajduje się nisza ograniczona zboczami o nachyleniu 30-42,porośnięta zaroślami. Poniżej nisz osuwisko rozszerza się, powierzchnia jego jest falista i miejscami podmokła. Na tym osuwisku znajdują się zabudowania, sady, i droga asfaltowa Tęgoborze - Łososina Dolna, która zatacza liczne zakola. W czasie odmładzania osuwiska, droga ta wielokrotnie była niszczona. Wzdłuż czoła osuwiska biegnie droga z Tęgoborzy do Znamirowic, którą od strony ruchu zabezpiecza mur oporowy.

Materiał zaczerpnięty z pracy wykonanej przez młodzież Gimnazjum w Tęgoborzy